Karpuz Meyve Yanıklığı

Acidovorax avenae sbsp. citrulli
Wayne L. Wiebe
Özet çeviri: Kamil Yelboğa

karpuz-meyve-yanikligi

FİDE ÜRETİCİLERİ ALT BİRLİĞİ
Aspendos Bulvarı No: 37 Kat: 1 Daire: 6
Tel: 0242-312 25 05 Fax: 0242-311 28 31
Web: www.fidebirlik.org.tr
e-posta: fidebirlik@gmail.com

KARPUZ MEYVE YANIKLIĞI (KMY) KONUSUNDA BİLMEK İSTEDİKLERİNİZ

Karpuz ve kavunda hastalık yapan pek çok etmen var. Neden KMY bu kadar dikkat çekiyor?

Birkaç neden var. İlki bu hastalık nisbeten yeni bir hastalık. Hastalık 1980 sonlarında sorun olmaya başladı. ABD’de ilk kez 1989 yılında ticari bir karpuz üretim alanında görüldü.

İkincisi, KMY üretici için % 80 ile 100 arasında kayıplar vererek çok büyük zararlara neden olmakta. Büyük kayıplara neden olmasının bir sebebi de, hastalığın hasattan 2 hafta öncesine kadar anlaşılamaması ve önlem alınmamasıdır.

Üçüncü neden ise bu hastalığın pek çok davaya konu olmasıdır.

Bu hastalığın bu kadar dikkati çekmesinin son nedeni de, tohumcu, fideci ve üretici arasında diğer hastalıklar kıyaslandığında çok fazla tartışma konusu olmasıdır.

karpuz-meyve-yanikligi-2
Foto 1: Karpuz Meyve yanıklığı

Son 10-15 yılda bu hastalığa ilişkin çok çalışma yapıldı. Buna rağmen KMY hala böyle bir sorun olmaya neden devam ediyor?

En önemli neden, KMY etmeninin fideliklerde ve tarlada çok süratle yayılmasıdır. Bu nedenle de tohumda ve fideliklerde bulaşıklıkta sıfır toleransın dikkate alınması gerekmektedir. Eğer tek bir tohum bu hastalıkla bulaşık ise ve koşullar da hastalık için uygun ise KMY, hem fidelikte ve hem de üreticide önemli zararlara neden olabilir ve hastalık da sağlıklı tohumlara ve fidelere bulaşabilir. Daha da kötüsü KMY bir kabakgil türünden diğerlerine de bulaşabilir ve bu durum da mücadeleyi daha da zorlaştırır. Mücadelenin de bütün bu nedenlerle zaten küresel boyutta olması gerekmektedir.

KMY’na ilişkin olarak gerek kimyasal ilaçlarla ve gerekse temiz tohum üzerinde pek çok çalışma yapılmıştır. Halen kullanılan kimyasal ilaçlar daha çok bakır bazlı ilaçlarla sınırlıdır ve bakır bazlı ilaçların etkisi de çevre koşulları ile yakından ilgilidir. Tohum sağlığı ile ilgili çalışmalarda ise, yoğun enfeksiyon almış tohumlarda hastalığı yakalamak imkanı olmakla birlikte, düşük orandaki enfeksiyonlarda etmeni tesbitin zor olduğu anlaşılmıştır. Uzmanlar KMY için yapılan tohum testlerinin tek başına sonuç vermediğini bildirmektedirler.

Tohum üretiminde durum
Maalesef KMY’nın çevre şartları konusunda yapılmış çok az araştırma vardır ve bu nedenle de tohumla bulaşmayı önlemek için henüz garanti edilmiş bir strateji de bulunmamaktadır. Tohumların nasıl bulaştığını ve de bakterinin tohumda nasıl yaşadığını bilmeden, KMY salgınlarını tam olarak önlemek de mümkün olmayacaktır.

Fideliklerde durum
Çok yoğun bitki, yüksek rutubet ve üstten sulama nedeniyle fidelikler, KMY bulaşması ve yayılması için Son derece uygun bir ortam yaratmaktadır. Maalesef fideliklerde bütün fidecilerin kabul edeceği bir önlemler dizisi de henüz mevcut değildir.

karpuz-meyve-yanikligi-3
Foto 2: Fideliklerde yoğun üretim

Karpuz üreticilerine öneriler

KMY etmeni için test edilmiş tohum kullanımı
Fidelerin KMY için test edilmiş olması
Ürün münavebesi
Rutin olarak bakır bazlı ilaçlarla ilaçlı mücadele vb önlemler ön plandadır.

Sektörün bütün paydaşlarınının bütün bu faktörleri dikkate alarak çalışması halinde KMY’nın kontrolü mümkün olabilecektir.

KMY konusunda henüz bilinmeyenler

Tohum üretimi yapılan alanlarda hastalığın kaynağının ne olduğu ?
Bakterinin yağmur, zararlılar vb faktörlerle nasıl yayıldığı ?
Bakterinin tarlada kışı nasıl geçirdiği ?
Tohumun bakteri tarafından nasıl bulaştırıldığı ?
Bakterinin tohum üstünde ya da içinde bulunduğu ?
Tohum kurutulması, depolanması ve diğer işlemlerin, patojenin canlılığı üzerinde ne gibi etkilere sahip olduğu ve,
Bakterinin toprakta varlığı halinde diğer alternatif konukçuların ne olduğu konusunda henüz netleşmiş bilgiler bulunmamaktadır.

Meyve enfeksiyonu

KMY bakterisi gerek yapraklar ve gerekse meyve üzerinde bulunan stoma veya lentisel gibi doğal giriş yerlerinden bitkiye giriş yaparlar. Meyve enfeksiyonu, meyve tutumunu takibeden 3. veya 4. haftalarda görülür. Meyve olumundan 7-10 gün önce meyve kabuğu üzerindeki stomalar meyvenin doğal mum tabakasınca kaplanır ve buralardan enfeksiyon olma ihtimali azalır. Meyve enfeksiyonları meyve olumundan 2-3 hafta önce başlar.

Meyve enfeksiyonları neden hemen Pazar olumundan 2-3 hafta önce meydana gelmektedir ?

Büyük bir olasılıkla meyveler tutumdan 2-3 hafta sonra bakteri enfeksiyonları için duyarlı olmaktadır. Bu dönemde stomaları enfekte eden bakteriler, küçük belirtiler meydana getirmekte ve meyve olumuna 2-3 hafta kala da, bu belirtiler meyve üzerine süratle yayılmaktadırlar.

Meyveler hasadı takiben enfekte olabilirler mi?

Meyvelerin hasadı takiben enfekte olmaları ihtimali az görülmektedir. Ancak hasattan hemen önce enfekte olmuş meyvelerde pazara sunum sürecinde belirtiler gelişebilir.

Bazı enfekteli meyveler neden çatlar ve üzerinde köpük oluşur ?

Meyve enfeksiyonlarının görüldüğü yerlerde bazen başka mikroorganizmalar da gelişir (diğer çürükçül bakteri ve mantarlar). Bu mikroorganizmalar meyvede zamanla çatlamalara yol açar. Ayrıca bu mikroorganizmalardan özellikle bakteriler meyve içindeki gelişmeleri sürecinde gaz çıkarırlar ve bu köpük de bu gazdan oluşmaktadır.

Tohumla taşındığına ilişkin görüşler?

Tarla şartlarında bir önceki yıldan kalan tohumlardan kendiliğinden çıkan karpuz ve kavunlarda hastalık belirtileri görülmüştür. Bu durum da hastalığın büyük bir olasılıkla tohumdan kaynaklandığını göstermektedir.

karpuz-meyve-yanikligi-4
Foto 3: Karpuzda KMY etmeni nedeniyle görülen meyve çatlamaları

Karpuz çeşitleri arasındaki duyarlılık

Yapılan bazı araştırmalarda kabuk rengi koyu olan karpuzların açık renkli kabuklara göre daha az belirti gösterdikleri bildirilmekle birlikte, bu farklılığın istatistiki bakımdan anlamlı olmadığı belirtilmektedir. Bununla birlikte triploid, hibrid ve açık döllenen çeşitler arasında duyarlılık farklılıkları gözlemlenmektedir. Araştırmacılar, bu farklılıkların da çeşit farklılıklarından çok, yetiştirme şekillerindeki farklılıklardan kaynaklanabileceklerini belirtmektedirler.

karpuz-meyve-yanikligi-5
Foto 4: Kavunda etmenin belirtileri

Kantalup ve diğer kavun türlerinde duyarlılık

1996 Yılına kadar kavunlarda bu etmen dünya çapında birkaç yerde tesbit edilmiştir. Ancak sonraki gelişmeler, kavunların da en az karpuz kadar risk altında olduğunu göstermiştir. Kantalup ve honeydew kavun çeşitleri

KMY’na çok duyarlıdır. Ancak Kantalup kavunlarında yaprak lezyonları görülmekle birlikte, meyvelerde çoğunlukla KMY belirtilerine rastlanmaz.

Kışlık kabak (Cucurbita pepo) üretiminde de bu hastalıktan dolayı önemli kayıplar görülmüştür. Bu nedenle bu türlerin de bakterinin bazı ırklarına duyarlı olması muhtemeldir.

Kavunun konukçuluk ettiği ırkların karpuzdaki KMY etmeni ırklarından farklı olduğu da bilinmektedir. Diğer kabakgillerden yazlık ve kışlık kabak çeşitleri ve hıyar yapraklarının bakteriyi taşıdıkları, ancak belirtilerin bu türlerin meyvelerinde görülmediği tesbit edilmiştir.

karpuz-meyve-yanikligi-6
Foto 5: Kavunda etmenin meyve içi gelişmesi

Kabak ve hıyar türlerinde riskler

KMY, gelecekte gerek kabak ve gerekse hıyarlarda sorun yaratabilecektir. ABD’de seralarda yapılan yapay bulaştırmalarda bu türlerin hastalık etmenine duyarlı olduğu tesbit edilmiştir. Bu nedenle dünyanın herhangibir yerinden bu türlerde şiddetli hastalık yapan ırkların gelebileceği de dikkate alınmalıdır. Şu ana kadar ABD’de bu türlerin tarla şartlarındaki yetiştiriciliğinde etmene ilişkin herhangibir tesbit yapılmamıştır.

Etmenin farklı ırkları

Halen etmenin 2 farklı ırkının bulunduğu ve bunlardan 1 nolu ırkın kavun, karpuz, bal kabağı gibi geniş bir kabakgil konukçusu olduğu bilinmektedir. Bununla birlikte 2 nolu ırkın çoğunlukla karpuzda hastalık yaptığı tesbit edilmiştir. Yapılan denemelerde 2 nolu ırkın, karpuz fide ve meyvelerinde yaptığı hastalığın şiddeti çok daha yüksek olmuştur.

Etmenle kimyasal mücadele

Halen gerek bakırlı preparatlara ve gerekse antibiyotiklere karşı etmenin herhangibir bağışıklık oluşturduğu tesbit edilmemiştir. Ancak bakterinin geniş bir konukçu listesinin olması nedeniyle uzun süreli kimyasal mücadelelerden sonra bağışıklık meydana getirebileceği tahmin edilmektedir.

Etmenin kabakgillerden başka konukçuları

Son zamanlarda İsrael’den alınan bir rapor, etmenin domates tohumunda da tesbit edildiğini göstermiştir. Bununla birlikte etmenin gerek domates ve gerekse patlıcanda varlığının bilimsel olarak tesbitine gereksinim bulunmaktadır.

Etmene karşı tohum yetiştiriciliği ve muhafazasındaki gelişmeler

KMY etmeninin sıcak ve kurak iklim koşullarında önemli zararlar yapmadığı bilinmektedir. Bu nedenle de tohumluk üretimlerinin bu tür çevre koşullarının olduğu alanlara yoğunlaşması gerekmektedir. Tohumcu kuruluşlarda etmen üzerinde yapılan çalışmalardaki en önemli gelişme, tohum testleri üzerinde olmuştur. Başlangıçta tohum sağlık testleri için her lottan 10.000 tohum örneği alınmaktaydı. Son çalışmalarda her lottan 30-50.000 adet arasında tohum teste tabi tutulmaktadır. Bu gelişme ise, tohumda çok düşük düzeydeki bulaşıklığı bile tesbit imkanı vermiştir. Ayrıca 1990 yılındanberi yapılan çalışmalarda tohum test yöntemlerinde özellikle moleküler düzeyde büyük gelişmeler kaydedilmiştir.

KMY hastalığı riskini en aza indirmek ve serada yayılmasını engellemek için neler yapılmalıdır ?

  • Erken teşhis ve hasta bitkilerin imha edilmesi
  • Mümkünse üstten sulama yerine alttan sulamanın tercih edilmesi
  • Bakırlı ilaçlarla yaprak ilaçlaması
  • Üretim başlamadan önce seralarda, alet ve ekipmanlarda yüzey dezenfeksiyonu
  • Her üretim süreci arasında aynı dezenfeksiyon önlemlerinin alınması
  • Sera çevresinde yabancıot temizliğinin özenle yapılması
  • Seraya işçi ve personel girişlerinde gerekli hijyen önlemlerinin alınması

KMY kontrolünde seralarda ümit veren uygulamalar

Seralarda bazı ilaç uygulamalarından olumlu sonuç alındığı bildirilmektedir. Peroksi asetik asit ve hidrojen dioksidin bir aktif maddesi olarak hidrojen peroksit uygulamalarından ümitli sonuçlar alınmıştır. Bakırlı preparatlarla bitki yapraklarının ilaçlaması ve iyonize bakırın sulama suyuna verilmesi şeklindeki uygulamalar da olumlu sonuçlar vermiştir.

Bu kimyasallardan özellikle iyonize bakırdan iyi sonuçlar alınmaktadır zira iyonize bakır çok düşük dozlarda bile hastalığı kontrol edebilmektedir. Araştırmalar ayrıca ozon ve bitki savunma mekanizmasını geliştiren aktivatörler (Actigard) üzerinde de yoğunlaşmıştır.

Üretim bölümlerinin tecrit edilmesi veya üretim bölümleri arasında boşluklar bırakılması

Bu tür önlemlerin de hastalığın bir bölümden diğerine yayılmasını önlemekte yardımcı olabileceği belirtilmektedir.

Sera üretimlerinde gözlem:

Kimyasal mücadele ne zaman başlamalı ve ne sıklıkta yapılmalıdır ?

Fidelerin kotiledon yapraklarında görülen ilk simptomlar, damarlar arasına yayılmış sulu lekeler şeklinde belirir. Bu durum da kotiledonların çıkışının 2. veya 3. günlerine rastlamaktadır.

Sulu lekelerin görülmesini takiben bu dokulardaki ölüm de birkaç gün sonra meydana gelir. Bu nedenle çıkışı takibeden haftada en az bir kez kontrol yapılmalıdır.

karpuz-meyve-yanikligi-7
Foto 6: Kotiledon yapraklarda oluşan sulu lekeler

KMY dikkate alınırsa üretim öncesinde neler yapılmalıdır ?

Seraların boş olduğu ve ortamda organik maddelerin bulunmadığı peryotlarda bakteri, birkaç haftadan daha fazla canlı kalamaz. Bu nedenle mümkünse en az 2 haftalık bir boş sürenin geçirilmesinde yarar bulunmaktadır.

KMY hastalığında ilk enfeksiyon ve belirti görülmesi arasındaki süreç

Bakterilerin yapraklardaki ilk enfeksiyonlarından sonra 3 gün içinde bir belirti görülmez. Bu nedenle ilk belirtiler görüldüğünde bilinmelidir ki, ilk bulaşma 3-4 gün önce meydana gelmiştir. Bu rapordaki tavsiye ilk belirtinin görüldüğü bitkiden 6 metreye kadar alandaki bitkilerin imhası şeklindedir. Bu alandaki tepsilerin boşaltılıp güvenli bir izolasyon alanının bırakılması, ilk alınacak önlemlerinden biridir.

Bu gelişmenin ardından 4-5 gün aralıklarla gözlem devam etmelidir.

karpuz-meyve-yanikligi-8
Foto 7: Karpuz yapraklarında KMY belirtileri

Ancak bu bölümdeki güvenlik nedeniyle imha edilecek bitkiler imha edilmeden önce sıcak ve rutubetli bir bölüme alınarak belirtilerin gelişmesi gözlemlenmelidir.

Eğer belirti gelişmiyor ise imha edilmesine gerek olmayabilir.

Ticari karpuz üreticilerinde alınacak önlemler

  • Temiz tohum ve temiz fide, alınacak önlemlerin en önemlisidir.
  • Çevredeki tarlalarda bulunan kabakgil türlerinin de bu hastalıktan ari olduğundan emin olunmalıdır.
  • Tarlada bulunan yabani kabakgillerin imha edilmesi gerekmektedir.
  • Eğer bir önceki yıl aynı tarlada KMY görülmüşse, üretim başlangıcından itibaren bir ilaçlama programı yapılmalıdır.

Hastalıklı tohum veya fide kullanılması halinde bile bazen tarlada hastalık görülmeyebilir

KMY hastalığı sıcak ve rutubetli hava koşullarında gelişir. Bu nedenle tohumun veya fidenin hastalıklı olması halinde bile eğer serin ve kurak koşullarda üretim yapılıyorsa bu takdirde tarlada hastalık görülmeyebilir.

Eğer hastalığa ilişikin belirtiler görülmüyorsa ve üretici olarak güvenli bir üretim yapmak istiyorsak bu takdirde 2 haftada bir bakırlı ilaçlarla ilaçlama yapılmalıdır. Koruyucu uygulamalar ilk çiçeklenme yada öncesinde başlamalı ve meyve olumuna kadar devam etmelidir. Meyvede simptomlar görülmeye başlayınca hastalığın kontrolünde çok geç kalınmış olunduğu bilinmelidir.

Bakırlı preparatlar arasında etki farklılığı

Bakırlı preparatlar arasında önemli bir farklılık görülmemiştir. Ancak preparat içindeki çözünebilir bakır oranı alınabilirlik açısından önemlidir.

Tohum tedarikçileri, fide sektörü ve üreticiler arasında KMY için ortaklaşa bir çaba sarfedilmelidir

İlgili sektörler arasında sorunun entegre bir biçimde yönetimi için ortak bir çabaya gereksinim bulunmaktadır. Tohum sanayii KMY etmeninden ari tohum yetiştirmek için her türlü çabayı sarfetmeli, fide sanayii ise KMY’nı üretim seralarına bulaştırmamak için titiz gözlemler, tanı testleri ve seralarda yayılmasını önlemek için kontrol yöntemlerini uygulamak durumundadır. Üretici ise hastalıktan ari fide temini ve hastalığın tarlada görülmemesi için kimyasal vd yöntemleri dikkatli bir şekilde uygulamak zorundadır.

Bu hastalıkla etkili bir mücadele için sözü edilen bu gruplar arasında işbirliği ve faaliyetlerin koordinasyonuna ihtiyaç bulunmaktadır.

Kaynak: www.rogersadvantage.com, Wayne Liebe, BFB Bacterial Fruit Blotch-Questions&answers with the experts